نگاهی تاریخی به معدن و صنایع معدنی ایران

از صنیع الدوله تا اتابک

نگاهی تاریخی به معدن و صنایع معدنی ایران

سرمقاله: به قلم دکتر بهزاد حاتم زاده

توسعه قجری که همزمان با انقلاب صنعتی اروپا بود توسعه ای ناکام بود و هنوز اسباب و مایه نوستالژیک !
به موازات توجه امیرکبیر به صنعت او برای اولین بار مبادرت به استخدام یک معلم معدن شناس اتریشی کرد و در سال ۱۲۶۷ فرمان استخراج معادن برای اتباع ایرانی از سوی امیرکبیر صادر شد ‌. در این زمان بود که شخصی بنام میرزا آقاسی معدن مس و آهن قراچه داغ را راه اندازی کرد ‌و یکی از رشته های تحصیلی در دارالفنون را معدن شناسی گذاشت ‌. اما در این برهه یک نام نامی بیش از بقیه قابل توجه است ‌. مرتضی قلی خان که علاقه وافری به صنایع بافندگی و ریسمان بافی داشت از جانب ناصرالدین شاه لقب « صنیع الدوله » گرفت و اولین کوره آهن تراشی را در ایران راه اندازی کرد . صنیع الدوله که در اروپا مهندسی معدن خوانده بود به نهضت مشروطه پیوست و اولین رییس مجلس شورای ملی شد . او زمانیکه برای تقدیم اولین لایحه بودجه عازم مجلس بود در مقابل بهارستان ترور شد ‌. علت و انگیزه این ارور را حمایت این بودجه از تولید و صنعت می دانند ! چرا که دست دلالان و واردکنندگان خارجی را می بست و منافع کشورهایی چون روس و انگلیس را به خطر می انداخت ‌
هم اکنون آقای اتابک در رأس وزارت صنعت و معدن باید بداند که پس از یک قرن از غروب صنیع الدوله وارث ۱۲۹۴۰ معدن ثبت شده است که ۵۸۹۷ معدن از آنها دارای پروانه فعال و حدود ۷۰۴۳ معدن کوچک نیز به دلیل نبود پشتیبانی فنی ، مشکلات مالی و قوانین نامناسب غیر فعال شده اند‌ !

فرصت ها ، چالش ها و چشم انداز بخش معدن

فرصت ها : ایران جزو ده کشور اول دنیا به لحاظ تنوع و غنای مواد معدنی است
چالش ها : مشکلات مالی و سرمایه گذاری ، قوانین ناکارآمد نظیر عدم تفکیک قوانین میان معادن کوچک و متوسط و بزرگ ، تعدد بخشنامه ها و ضعف در زیرساخت ها و فناوری از جمله چالش های ساختاری حوزه معادن در ایران است که نیازمند یک عزم جدی برای اصلاح آنهاست
چشم انداز: برنامه ها نشان می دهد برای تحقق رشد ۱۳ درصدی در برنامه هفتم توسعه که از سال ۱۴۰۴ شروع می شود در سال اول نیازمند به ۵ میلیارد دلار ، در سال دوم به ۷ میلیارد دلار ، در سال سوم به ۱۰ میلیارد دلار ، در سال چهارم به ۱۴ میلیارد دلار و در سال پنجم به ۲۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری است ‌‌.
امسال که سال « سرمایه گذاری در تولید » می باشد وزارت صمت باید آستین ها را با قدرت برای جذب آن ۵ میلیارد دلار مورد نیاز جهت سرمایه گذاری در بخش معدن بالا بزند و با گذاشتن یک سنگ بنای محکم زمینه و بستر را برای تحقق رشد ۱۳ درصدی این بخش در برنامه هفتم تدارک بیند ‌.
موتور توسعه در آینده بعد از عبور از سوخت های فسیلی همین کانی های فلزی و غیرفلزی است ‌. با برنامه ریزی درست و رویکرد عبور از خام فروشی میتوان از ظرفیت کم نظیر معادن کشور بهره برد ‌‌.
عربستان به عنوان یک رقیب نفتی در راستای چشم انداز ۲۰۳۰ خود قصد دارد بخش معدن را به ستون سوم صنعت ملی تبدیل کرده و بهره برداری ۱/۳ تریلیون دلاری از ثروت های معدنی را هدف‌گذاری نموده است ‌.
وزیر محترم صمت می تواند با بسیج امکانات و ظرفیت های سازمان توسعه ای ایمیدرو ( سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی) در این رقابت معدنی هماورد رقبای منطقه ای شود . این سازمان در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۳۰۰ میلیارد تومان در حوزه اکتشاف سرمایه گذاری نموده که نسبت به سال ۱۴۰۱ رشد ۱۷۳ درصدی را نشان می دهد و این خبر و روند نوید بخشی است که بایستی با شدت و حدت ادامه یابد.

بهزاد حاتم زاده
کارشناس سازمان صنعت و معدن و تجارت استان کرمانشاه